Eigen schuld dikke bult? • Binnenlands Bestuur

Eigen schuld dikke bult?

Door Erik Gerritsen • 23.10.10 • 3 reacties

Naast het zoet en zuur voor de jeugdzorg waar ik eerder over blogde bevat het regeerakkoord van het Kabinet Rutte/Verhagen ook nog de bezuinigingsmaatregel van de eigen bijdrage van 3400 euro per jaar voor ouders wiens kind uit huis wordt geplaatst. De maatregel moet na aftrek van uitvoeringskosten 70 mln euro per jaar opleveren. Goede maatregel of niet? Een verkenning en uitnodiging tot discussie.

Bij de beantwoording van de vraag of de eigen bijdrage een goede maatregel is of niet wil ik ten eerste maar even wegblijven uit het ideologische debat dat afhankelijk van de normatieve positie die men inneemt uit kan komen bij twee uiterste posities. Ben je van mening dat ouders per definitie in alle gevallen verantwoordelijk gehouden moeten worden voor de gevolgen van het feit dat ze niet in staat zijn hun kind een veilige opvoedsituatie te bieden dan is de conclusie dat de eigen bijdrage principieel een goede maatregel is. "Wie zich brandt moet op de blaren zitten", of "De vervuiler betaalt". Ben je de mening toegedaan dat sprake is van opvoedkundige onmacht die (gedeeltelijk) niet verwijtbaar is vanwege de invloed van sociale omstandigheden dan is een eigen bijdrage principieel onrechtvaardig. Elke ouder wil van nature het beste voor zijn kind en als dat wegens omstandigheden niet lukt moet je dat niet nog eens extra bestraffen. Dat komt neer op "Adding insult to injury".

Aan de ideologische voorstanders van de eigen bijdrage heb ik nog wel de vraag of de maatregel ook moet gelden voor de 25% gevallen waarin de jeugdzorgproblematiek veroorzaakt wordt door problemen die voor 100 procent "in" het kind zijn gelegen. Voor de gevallen waarin ouders die opvoedkundig prima in staat zijn hun kind liefde en structuur te bieden maar de pech hebben dat hun kind vanwege psychiatrische problematiek thuis niet te handhaven is.

Voor een meer zakelijke, zo men wil technocratischere beoordeling van de maatregel ga ik uit van het objectieve criterium "levert de maatregel een positieve bijdrage aan de veilige ontwikkeling van de kinderen in kwestie". Vanuit het macro gezichtspunt dat de jeugdzorg betaalbaar moet blijven om effectief te zijn valt er dan iets te zeggen voor zo'n eigen bijdrage. Wel vraag ik me af of de uitvoeringskosten opwegen tegen de relatief geringe opbrengsten. De ingeboekte opbrengst van 70 mln. euro structureel is een netto opbrengst (na aftrek van uitvoeringskosten). Met welk percentage uitvoeringskosten is gerekend is mij niet duidelijk, maar ik acht de kans groot dat uit is gegaan van een te optimistisch scenario. Om redenen die ik hierna toelicht acht ik de kans groot dat de uitvoeringskosten wel eens hoger kunnen worden dan de opbrengsten.

Vanuit het betaalbaarheidsstreven kan ook worden geredeneerd dat het niet meer dan logisch is dat de kosten die ouders jaarlijks besparen doordat hun kind niet meer thuis woont worden aangewend ter financiering van de jeugdzorg. De vraag is alleen of deze redenering praktisch opgaat. Het overgrote deel van de uithuisplaatsingen betreft kinderen uit multiprobleemgezinnen waar vaak - onder meer - sprake is van werkloosheid, schulden en armoede. Gezinnen waar het feit dat er veel minder dan 3400 euro per kind wordt besteed juist onderdeel van het probleem is. Gezinnen waar het innen van een eigen bijdrage de armoede en schuldenlast alleen nog maar verder zal doen toenemen. Terwijl het wegwerken van schulden een belangrijke basisvoorwaarde is voor effectieve jeugdzorg. Ouders die dagelijks bezig zijn om de financiële eindjes aan elkaar te breien staan mentaal niet echt open voor het effectief ontvangen van jeugdzorg. Daarnaast zal het plukken van kale kippen de uitvoeringskosten van de maatregel omhoog jagen en de opbrengsten onzeker maken. Wellicht dat een inkomensafhankelijke bijdrage hiervoor een oplossing kan bieden, maar dan zal de opbrengst die toch al niet hoog is aanzienlijk lager worden. En is de sop dan de kool nog wel waard?

Een andere zakelijke reden voor het werken met een eigen bijdrage kan zijn gelegen in het feit dat de dreiging van een eigen bijdrage een financiële prikkel biedt voor ouders om hun opvoedkundige verantwoordelijkheid te nemen zodat uithuisplaatsing niet nodig is, dan wel weer snel beëindigd kan worden. Daar staat tegenover dat het overgrote deel van de uithuisplaatsingen niet vrijwillig zijn. Ook zonder de financiële "sanctie" verzetten de meeste ouders zich al tegen een uithuisplaatsing. Het uithuisplaatsen van je kind is het ergste dat je ouders kunt aandoen en de dreiging ermee is opzichzelf al prikkel genoeg voor ouders om mee te werken aan herstel van een veilige opvoedsituatie. In die gevallen waarin uithuisplaatsing onvermijdelijk is, is sprake van dermate opvoedkundig onmachtige ouders dat een additionele eigen bijdrage van 3400 euro niet tot ander gedrag zal leiden. Betreffende ouders zullen eerder in een nog hogere staat van onbegrip belanden. "Mijn kind is tegen mijn zin in uit huis geplaatst en nu moet ik er nog voor betalen ook". Wat dit onbegrip betekent voor de moeite die het zal kosten om de eigen bijdrage geïnd te krijgen en ouders te motiveren tot meewerken laat zich raden. Ik vraag me af of hier rekening mee is gehouden bij de berekening van de uitvoeringskosten.

Vanuit de veiligheid van het kind geredeneerd is de kans groot dat zich een ander effect zal voordoen. Ouders zullen minder snel vrijwillig hulp zoeken uit angst dat ze bij een eventuele uithuisplaatsing ook nog eens geconfronteerd worden met een eigen bijdrage. Dit kan er toe leiden dat onveilige opvoedsituaties langer voortduren dan nodig en ook onnodig kunnen verergeren waardoor op een later moment duurdere jeugdzorg alsnog nodig is.

Betekent dit dan dat het toepassen van financiële prikkels op geen enkele manier een bijdrage kan leveren aan een effectievere jeugdzorg? Ik zie wel degelijk mogelijkheden. Ook al is jeugdzorg uiteindelijk alleen effectief als ouders en kinderen zelf gemotiveerd zijn om wat aan hun situatie te doen, toch is dwang en drang - vooral waar sprake is van onmachtige ouders - een onvermijdelijk onderdeel van succesvolle jeugdzorg. Ik geloof in "tough love". Financiële prikkels kunnen mijns inziens onderdeel zijn van een effectieve combinatie van dwang en zorg. Maar dan moet het wel gaan om financiële prikkels die werken en waarbij de uitvoeringskosten niet disproportioneel zijn ten opzichte van de opbrengsten. En het moet gaan om maatwerk. Om financiële prikkels die door de medewerkers van Bureau Jeugdzorg kunnen worden toegepast als dat een bijdrage kan leveren aan het realiseren van een veilige opvoedsituatie.

We kennen al de boete die kan worden opgelegd in het kader van de handhaving van de leerplicht. Ik denk daarnaast bijvoorbeeld aan het korten op uitkeringen als ouders onvoldoende meewerken of het storten van de kinderbijslag op een aparte rekening zodat zeker is dat die ten goede komt aan het kind in kwestie. En wellicht dat ook een apart boetestelsel het uitproberen waard is. Maar het moet dan wel altijd om maatwerk gaan. De jeugdzorgprofessional moet de discretionaire ruimte hebben om te bepalen of het opleggen van een financiële maatregel een bijdrage levert aan het herstel van een veilige opvoedsituatie voor het kind of dat de situatie er alleen maar verder door verergert. Ik sluit niet uit dat in sommige gevallen de dreiging met financiële sancties een bijdrage kan leveren aan de motivatie van ouders om mee te werken met jeugdzorg. Als die dreiging werkt zal de financiële opbrengst overigens weer gering zijn, maar de effectiviteit van de jeugdzorg zal er door toenemen. Tegelijkertijd moet worden bedacht dat in multiprobleemgezinnen waar sprake is van zware pedagogische onmacht het middel van financiële sancties wel eens erger dan de kwaal kan zijn.

Ik nodig de lezer hierbij van harte uit om te reageren op deze verkenning en met mij de zoektocht naar (on)mogelijkheden van toepassing van financiële prikkels in de jeugdzorg voort te zetten. Zijn er ook positieve (financiële) prikkels te verzinnen die nu éénmaal altijd beter werken dan negatieve prikkels? Bijvoorbeeld in de sfeer van de schuldhulpverlening, een eigen of grotere woning en het aanbieden van betaald werk. Investeringen die zich wel eens dubbel en dwars terug kunnen verdienen als daarmee het beroep op dure jeugdzorg wordt voorkomen. Of is het weer zelfstandig kunnen opvoeden van de eigen kinderen in het eigen gezin al beloning genoeg?